Ogrody jordanowskie kojarzą się dziś głównie z nazwą na tabliczce przy miejskim placu zabaw. Tymczasem za tą nazwą stoi konkretny człowiek i konkretna idea: dzieci potrzebują ruchu, powietrza i dobrze zorganizowanej zabawy pod opieką wychowawców, a miasto powinno im to zapewnić. Ten tekst opowiada, skąd wzięły się ogrody jordanowskie, jak wyglądały w swojej klasycznej formie i co z nich pozostało.
Kim był Henryk Jordan
Henryk Jordan (1842–1907) był lekarzem, profesorem ginekologii i położnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz działaczem społecznym. W historii zapisał się przede wszystkim jako pionier wychowania fizycznego w Polsce. Zabiegał o to, by w szkołach pojawiły się obowiązkowe lekcje gimnastyki i opieka lekarska, a nauczyciele mogli zdobywać kwalifikacje na specjalnych kursach. Interesował go wpływ ruchu na zdrowie dzieci, a w zatłoczonym, zadymionym mieście końca XIX wieku wyraźnie go brakowało. Więcej o jego życiu przeczytasz w haśle Wikipedii poświęconym Henrykowi Jordanowi.
Kraków, 1889: pierwszy ogród
W 1889 roku w Krakowie, który leżał wówczas w zaborze austriackim, powstał park przeznaczony specjalnie dla dzieci i młodzieży. Zajmował około 22 hektarów i miał służyć zarówno rozwojowi fizycznemu, jak i wychowaniu – w tamtych warunkach także patriotycznemu. Park działa do dziś jako Park Miejski im. dr. Henryka Jordana i jest uznawany za wzór dla późniejszych ogrodów. Od jego założyciela wzięła się nazwa całego typu obiektów; potocznie nazywa się je też jordankami.
Jak wyglądał klasyczny ogród jordanowski
Pomysł szybko się przyjął. Podobne ogrody zakładano w wielu miastach, aż do wybuchu drugiej wojny światowej, a równolegle powstawały też ogrody określane jako ogrody Raua. Projektanci przyjmowali kilka zasad: teren miał leżeć z dala od źródeł zanieczyszczeń powietrza, być dostępny dla mieszkańców dzielnic i dawać miejsce na wiele boisk oddzielonych szpalerami drzew.
| Element ogrodu | Po co był |
|---|---|
| Boiska i place do gier | zabawy zespołowe i ćwiczenia sprawnościowe |
| Szpalery drzew | cień i oddzielenie stref zabawy |
| Pawilon lub sala | schronienie przed deszczem i upałem, zajęcia świetlicowe |
| Kierownik zabaw i przewodnicy | zawodowa opieka i prowadzenie gier |
| Piaskownice, huśtawki, drabinki | swobodna zabawa młodszych dzieci |
Najważniejszym elementem nie był jednak sprzęt, lecz organizacja: dzieci bawiły się pod nadzorem wykwalifikowanych opiekunów, którzy prowadzili gry i dbali o bezpieczeństwo. To odróżniało ogród jordanowski od zwykłego skweru.
Ogrody w Warszawie
W stolicy ogrody jordanowskie numerowano cyframi rzymskimi, a po wojnie ich sieć rozbudowywano. Według Wikipedii w 1948 roku miało działać dziewięć ogrodów, cztery były w budowie, a kolejnych dwanaście planowano. Pełniły wtedy także rolę profilaktyczną – dzieci osłabione wojną i chorobami, w tym gruźlicą, spędzały tam czas na świeżym powietrzu. Do dziś zachował się między innymi III Ogród Jordanowski przy ul. Wawelskiej.
Jednym z warszawskich ogrodów był VIII Ogród Jordanowski na Targówku (Bródno), działający od 1971 roku jako placówka wychowania pozaszkolnego. Jego dawna strona internetowa funkcjonowała pod adresem, na którym dziś działa ten serwis – dlatego piszemy o tej tradycji szerzej. Nie jesteśmy jednak placówką i nie prowadzimy jej oferty; po aktualne informacje o zajęciach zawsze warto sięgnąć do urzędowych źródeł.
Co się stało z ogrodami
W kolejnych dekadach przestano zakładać kosztowne, kilkuhektarowe ogrody. Zastąpiły je mniejsze place zabaw, często pozbawione zieleni i opieki wychowawców. Pozostało niewiele obiektów zachowujących pierwotny charakter. Wiele ogrodów zmieniło funkcję: jedne stały się zwykłymi placami, inne – placówkami oświatowymi z ofertą zajęć dla dzieci i młodzieży, o czym piszemy w tekście o zajęciach dla szkół poza budynkiem szkoły.
Czego uczy tradycja ogrodów jordanowskich
- Zabawa to nie dodatek. Ruch na świeżym powietrzu był dla Jordana elementem zdrowia, nie nagrodą po lekcjach.
- Opiekun to część miejsca. Przy dobrze zorganizowanej zabawie ktoś odpowiada za gry, zasady i bezpieczeństwo.
- Różny wiek, różne potrzeby. Maluchy i starsze dzieci miały osobne strefy.
- Dostępność. Ogród miał być w zasięgu codziennego spaceru z dzielnicy.
Te zasady wciąż są aktualne. Dobry plac zabaw, szkolne boisko czy osiedlowy skwer też działają najlepiej, gdy są blisko domu, bezpieczne i dostosowane do wieku. Jak ocenić bezpieczeństwo miejsca, opisujemy w poradniku o bezpiecznym placu zabaw.
Oś czasu: od pomysłu do dzisiaj
- 1842 – w Przemyślu urodził się Henryk Jordan, późniejszy lekarz i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- 1889 – w Krakowie powstaje park dla dzieci i młodzieży, wzorzec dla kolejnych ogrodów.
- 1907 – śmierć Henryka Jordana; jego pomysł żyje dalej w wielu miastach.
- Do 1939 – ogrody zakładane są w kolejnych miastach.
- 1948 – w stolicy działa kilka ogrodów, a następne są w budowie lub w planach.
- 1971 – rozpoczyna działalność VIII Ogród Jordanowski na Targówku.
- W kolejnych dekadach po wojnie – zmiana formuły: kosztowne ogrody ustępują mniejszym placom zabaw, część obiektów działa jako placówki oświatowe.
Zabawa jako ćwiczenie i wychowanie
Dla Henryka Jordana zabawa nie była rozrywką oderwaną od życia. W jego rozumieniu miała kształtować sprawność, charakter i współpracę. Dlatego w ogrodach prowadzono gry zespołowe, w których dzieci uczyły się przestrzegać reguł, przegrywać i wygrywać z klasą oraz pomagać słabszym. Idea zakładała też, że ogród ma być miejscem dostępnym dla dzieci z całej okolicy, a nie tylko dla wybranych.
W Krakowie, w czasach zaborów, park miał dodatkowo wymiar patriotyczny: według opisów tej idei bogaty był w polskie wątki historyczne i patriotyczne, co w warunkach zaboru miało duże znaczenie wychowawcze. Dzisiejsze place zabaw rzadko mają taki dodatkowy cel, ale pierwotna idea – wychowanie przez ruch – nadal jest żywa.
Jak odwiedzić ogród z tradycją
Jeśli interesuje Cię ta historia, warto połączyć spacer z lekcją. Odwiedź park lub ogród noszący imię Jordana, sprawdź tablice informacyjne i zapytaj w lokalnej bibliotece lub muzeum o archiwalne zdjęcia dzielnicy. Dla dzieci dobrym pomysłem jest porównanie: jak wyglądałaby zabawa przed stu laty, a jak dziś – w co grano, czym się bawiono, kto dbał o porządek. Taka rozmowa łączy wiedzę z historii z ruchem na świeżym powietrzu.
Najczęstsze pytania
Czy ogród jordanowski to to samo co plac zabaw?
Nie do końca. Klasyczny ogród jordanowski to większy teren zieleni z boiskami, pawilonem i opieką wychowawców. Dziś nazwę nosi też wiele zwykłych placów zabaw, ale ich układ ma niewiele wspólnego z pierwotną ideą.
Gdzie powstał pierwszy ogród jordanowski?
W Krakowie, w 1889 roku. Park nosi dziś imię swojego założyciela i nadal jest miejscem wypoczynku mieszkańców.
Skąd nazwa „ogród jordanowski”?
Od nazwiska lekarza Henryka Jordana, który zainicjował powstanie pierwszego takiego obiektu. Potocznie mówi się też „jordanek”.
Czy ogrody jordanowskie nadal działają?
Tak, choć jest ich mniej niż dawniej, a ich formuła się zmieniła. Część prowadzi zajęcia dla dzieci jako placówki wychowania pozaszkolnego, część to po prostu tereny rekreacyjne.
Zdjęcie wyróżniające: Fot. Nieznany autor, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Czy ten poradnik się przydał? Daj od 1 do 5 listków.
Nikt jeszcze nie ocenił tego tekstu – możesz być pierwszy.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).



